به گزارش پایگاه خبری ثروت ایرانی،میراث فرهنگی هر استان بخشی از هویت تاریخی و سرمایه ماندگار آن منطقه محسوب می‌شود؛ سرمایه‌ای که حفظ و نگهداری آن صرفاً یک وظیفه اداری نیست، بلکه مسئولیتی در قبال نسل‌های آینده به شمار می‌رود. با این حال، گزارش‌های رسیده از کارشناسان حوزه میراث فرهنگی قم درباره عملکرد ۱۵ماهه مدیریت فعلی این اداره‌کل، از وضعیتی سخن می‌گوید که نیازمند بررسی دقیق و پاسخ‌گویی شفاف مسئولان است.
بر اساس این گزارش‌ها، واگذاری دو خانه تاریخی دوره قاجار، موزه مردم‌شناسی، موزه مراجع، مخزن استاندارد نگهداری ۱۶ هزار شیء تاریخی، مجموعه مرتبط با شهر ملی انگشتر و مجموعه تاریخی ملاصدرا، از جمله مواردی است که در دوره مدیریت فعلی مطرح شده و اکنون درباره چرایی، چگونگی و پیامدهای آن پرسش‌هایی وجود دارد.
خانه‌های تاریخی زند؛ سرنوشت دو بنای ۱۵۰ ساله چه شد؟
یکی از موارد مطرح‌شده، دو خانه تاریخی زند است؛ دو بنای مجاور یکدیگر که بنا بر اطلاعات ارائه‌شده از سوی کارشناسان، حدود ۱۵۰ سال پیش و در دوره قاجار برای دو برادر ساخته شده‌اند.
این دو خانه در مجموع بیش از هزار و ۵۰۰ مترمربع مساحت دارند و از ظرفیت‌های ارزشمند تاریخی قم به شمار می‌روند.
یکی از این بناها به موزه مردم‌شناسی اختصاص داشت و در طول فعالیت خود میزبان بازدیدکنندگان داخلی، گردشگران سایر استان‌ها و حتی گردشگران خارجی بود. بنای مجاور نیز کاربری اداری داشت و معاونت صنایع‌دستی در آن مستقر بود.
اکنون این پرسش مطرح است که چرا چنین مجموعه ارزشمندی در وضعیت واگذاری قرار گرفته است؟ چه برنامه‌ای برای استمرار کاربری فرهنگی و گردشگری آن وجود دارد و آیا در قراردادهای مربوطه، استمرار فعالیت موزه‌ای و حفظ هویت تاریخی این دو بنا تضمین شده است؟
کارشناسان معتقدند خانه‌های تاریخی صرفاً ساختمان‌هایی قدیمی نیستند که بتوان ارزش آن‌ها را تنها با واگذاری بهره‌برداری سنجید؛ بلکه بخشی از حافظه تاریخی و هویت شهری قم محسوب می‌شوند.
موزه مراجع؛ سرنوشت آثار و وسایل شخصی مراجع تقلید کجاست؟
موضوع دیگری که در گزارش کارشناسان مطرح شده، واگذاری موزه مراجع است؛ موزه‌ای که حدود ۱۵ سال پیش افتتاح شد و مجموعه‌ای از تمثال‌ها، کتاب‌ها، لوازم شخصی، زندگی‌نامه و آثار مرتبط با مراجع تقلید را در خود جای داده بود.
این موزه به دلیل ماهیت فرهنگی و مذهبی خود، از ظرفیت‌های خاص گردشگری قم محسوب می‌شد و می‌توانست بخشی از هویت علمی و دینی این شهر را به بازدیدکنندگان معرفی کند.
اما اکنون با مطرح شدن موضوع واگذاری این مجموعه، پرسش مهم‌تری از اصل واگذاری مطرح می‌شود: سرنوشت آثار و اشیای موجود در موزه چه شده است؟
آیا تمامی اقلام موجود صورت‌برداری و ثبت شده‌اند؟ اکنون در کجا نگهداری می‌شوند؟ آیا شرایط نگهداری آن‌ها مطابق ضوابط حفاظتی است؟ و اساساً چه نهادی مسئولیت حفاظت و معرفی این مجموعه ارزشمند را بر عهده دارد؟
کارشناسان خواستار انتشار فهرست اموال، وضعیت فعلی آثار و توضیح رسمی اداره‌کل میراث فرهنگی درباره آینده این موزه هستند.
مخزن استاندارد ۱۶ هزار شیء تاریخی؛ چرا ظرفیت نگهداری آثار تاریخی واگذار شد؟
یکی از مهم‌ترین موضوعات مطرح‌شده در گزارش‌های دریافتی، وضعیت ساختمانی است که برای نگهداری و حفاظت از اشیای تاریخی طراحی و تجهیز شده بود.
بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، ۹ پلاک در اطراف بیت تاریخی امام خمینی(ره) خریداری و تجمیع شد و در چندین مرحله، نقشه‌های مختلفی برای این مجموعه طراحی شد.
در نهایت، پس از اجرای بخش قابل‌توجهی از عملیات ساختمانی و اتمام نازک‌کاری دو طبقه، در دوره مدیریت عیسی رضایی، این ساختمان با هدف ایجاد فضای موزه‌ای اختصاص یافت؛ با این حال، بنا بر گزارش کارشناسان، این مجموعه هیچ‌گاه به کاربری موزه‌ای موردنظر نرسید.
در بخش زیرزمین منفی دو نیز فضایی به‌عنوان مخزن امن و استاندارد اشیای تاریخی پیش‌بینی شده بود که ظرفیت نگهداری حدود ۱۶ هزار شیء تاریخی را داشت.اکنون کارشناسان از واگذاری این بخش نیز خبر می‌دهند.
پرسش اساسی اینجاست که ساختمانی که با خرید چندین پلاک، صرف هزینه‌های عمومی، طراحی‌های متعدد و اجرای عملیات عمرانی برای ایجاد زیرساخت موزه‌ای و حفاظت از آثار تاریخی آماده شده بود، چرا به بهره‌برداری موردنظر نرسید و سرنوشت مخزن امن آن چه شد؟
آیا برای نگهداری اشیای تاریخی قم جایگزین استانداردی پیش‌بینی شده است؟ اگر چنین است، این آثار اکنون در چه شرایطی نگهداری می‌شوند؟
شفاف‌سازی درباره هزینه‌های انجام‌شده، دلایل تغییر کاربری و وضعیت فعلی مخزن، از مطالبات جدی کارشناسان این حوزه است.
شهر ملی انگشتر؛ هزینه‌های مرمت و بهره‌برداری کوتاه‌مدت!
شهر ملی انگشتر قم نیز از دیگر موضوعات مورد اشاره کارشناسان است.به گفته منابع مطلع، طی چند مرحله برای مرمت و آماده‌سازی این مجموعه از منابع عمومی هزینه شده و پس از صرف این هزینه‌ها، مجموعه افتتاح شده است؛ اما بنا بر گزارش‌های دریافتی، تنها حدود دو ماه پس از افتتاح، موضوع واگذاری آن مطرح و اجرایی شده است.
این مسئله پرسش‌هایی درباره برنامه‌ریزی اولیه، نحوه بهره‌برداری و توجیه اقتصادی و فرهنگی هزینه‌های انجام‌شده ایجاد می‌کند.
اگر قرار بوده مجموعه پس از مرمت و آماده‌سازی در اختیار بهره‌بردار دیگری قرار گیرد، چرا این موضوع از ابتدا در برنامه‌ریزی‌ها و قراردادها شفاف نشده است؟
همچنین لازم است مشخص شود چه میزان اعتبار برای مرمت و آماده‌سازی این مجموعه هزینه شده، شرایط واگذاری چه بوده و چه تعهداتی برای استمرار فعالیت‌های مرتبط با عنوان شهر ملی انگشتر در نظر گرفته شده است.
مجموعه ملاصدرا؛ واگذاری ظرفیت تاریخی دوره صفویه و پرسش درباره نحوه انتخاب بهره‌بردار
یکی دیگر از موارد مهم در گزارش کارشناسان، مجموعه تاریخی ملاصدراست؛ مجموعه‌ای که بخش‌هایی از خانه صدرالمتألهین ملاصدرا، عصارخانه و حلوایی تاریخی را در بر می‌گیرد.
این مجموعه با قدمتی متعلق به دوره صفویه، از ظرفیت‌های مهم تاریخی و گردشگری قم محسوب می‌شود.
در بخش عصارخانه و حلوایی، بناها و تجهیزات مرتبط با روغن‌گیری و حلواسازی مربوط به دوره صفویه و قاجار وجود داشته که از منظر تاریخی و مردم‌شناسی ارزشمند هستند و مورد بازدید گردشگران داخلی و خارجی قرار می‌گرفتند.
با این حال، بنا بر اطلاعات ارائه‌شده از سوی کارشناسان، بخش‌های مختلف این مجموعه نیز واگذار شده‌اند؛ موضوعی که درباره نحوه انتخاب بهره‌بردار و فرآیند انجام واگذاری‌ها پرسش‌هایی ایجاد کرده است.
به‌ویژه این ادعا که واگذاری‌ها بدون برگزاری مزایده انجام شده، نیازمند ارائه توضیح رسمی و انتشار مستندات مربوط به فرآیند واگذاری است.
آیا امکان استفاده از ظرفیت سرمایه‌گذاران مختلف برای احیا و بهره‌برداری بهتر از این مجموعه وجود نداشت؟ چه تضمینی برای حفاظت از تجهیزات تاریخی و حفظ اصالت بناها در نظر گرفته شده است؟ و آیا بازدید عمومی و گردشگران همچنان امکان دسترسی به این مجموعه را خواهند داشت؟
پرسش‌های جدی از مدیرکل میراث فرهنگی قم
مجموعه این موارد، صرف‌نظر از جزئیات حقوقی و قراردادی هر واگذاری، یک مطالبه مشترک را پیش روی مدیریت میراث فرهنگی قم قرار می‌دهد: برنامه این اداره‌کل برای حفاظت از سرمایه‌های تاریخی و فرهنگی استان چیست؟
کارشناسان و فعالان حوزه میراث فرهنگی انتظار دارند مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی قم به‌صورت شفاف به پرسش‌های زیر پاسخ دهد:
۱. مبنای کارشناسی و مدیریتی واگذاری هر یک از مجموعه‌های تاریخی و موزه‌ای چه بوده است؟
۲. قراردادهای واگذاری با چه اشخاص یا مجموعه‌هایی منعقد شده و مدت، مبلغ و تعهدات بهره‌برداران چیست؟
۳. آیا واگذاری‌ها از طریق مزایده، فراخوان عمومی یا سازوکار قانونی دیگری انجام شده است؟ در مواردی که مزایده برگزار نشده، مبنای تصمیم‌گیری چه بوده است؟
۴. سرنوشت آثار و اشیای موجود در موزه مراجع و مخزن استاندارد ۱۶ هزار شیء تاریخی چیست و این آثار اکنون در کجا نگهداری می‌شوند؟
۵. چه تضمینی برای حفظ کاربری فرهنگی، تاریخی و گردشگری خانه‌های زند و مجموعه ملاصدرا وجود دارد؟
۶. میزان اعتبارات هزینه‌شده برای مرمت و آماده‌سازی شهر ملی انگشتر و سایر مجموعه‌های واگذارشده چقدر بوده و نتیجه این هزینه‌کردها چه شده است؟
۷. آیا گزارش جامعی از عملکرد ۱۵ماهه مدیریت فعلی در زمینه حفاظت، احیا، مرمت، توسعه موزه‌ها و صیانت از آثار تاریخی استان منتشر خواهد شد؟
میراث فرهنگی قم؛ مدیریت دارایی‌ها یا صیانت از هویت تاریخی؟
آنچه در این گزارش مطرح شد، مجموعه‌ای از پرسش‌ها و دغدغه‌های کارشناسان و فعالان حوزه میراث فرهنگی است که پاسخ به آن‌ها نیازمند ارائه اسناد و اطلاعات رسمی از سوی دستگاه متولی است.
بدیهی است واگذاری بهره‌برداری از برخی اماکن تاریخی، در صورت رعایت ضوابط و تأمین منافع عمومی، می‌تواند به حفظ و احیای بناها کمک کند؛ اما چنین تصمیم‌هایی زمانی قابل دفاع خواهد بود که شفافیت، نظارت، حفاظت از آثار، استمرار دسترسی عمومی و صیانت از هویت تاریخی مجموعه‌ها تضمین شده باشد.
قم به‌عنوان یکی از مهم‌ترین قطب‌های مذهبی، تاریخی و گردشگری کشور، نمی‌تواند نسبت به سرنوشت خانه‌های تاریخی، موزه‌ها، مخازن آثار و مجموعه‌های ارزشمند خود بی‌تفاوت باشد.
اکنون انتظار می‌رود مدیرکل میراث فرهنگی قم به‌جای اکتفا به گزارش افتتاح‌ها و برنامه‌های اجرایی، درباره سرنوشت این سرمایه‌های فرهنگی و دلایل تصمیمات اتخاذشده در ۱۵ ماه گذشته پاسخ‌گو باشد.
ثروت ایرانی آمادگی دارد پاسخ‌ها، مستندات و توضیحات اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی قم و همچنین دیدگاه سایر کارشناسان و فعالان این حوزه را برای تنویر افکار عمومی منتشر کند.
