قم ؛ سراسر عزا و ماتم در عزاي سيدالشهدا(ع)

حرم مطهر حضرت معصومه(س) در شب عاشورا با اهتزاز پرچم سرخ عاشورايي بر فراز گنبد منور اين مکان مقدس حال و هواي خاصي به خود گرفت.
عزاداران و هيأتهاي مذهبي با نداي «واي حسين کشته شد» از نقاط مختلف شهر به سمت بارگاه ملکوتي حضرت معصومه(س) حرکت کردند و اجتماع پرشوري را در اين مکان مقدس شکل دادند. چايخانه حضرتي در حرم بانوي کرامت نيز از ساعات آغازين روز عاشورا فعاليت را آغاز کرد؛ همچنين در مسير دستههاي عزاداري و هيأتها، ايستگاههاي صلواتي از عزاداران حسيني پذيرايي کردند.
شهر مقدس قم و آشيانه اهل بيت«ع»، در روز عاشوراي حسيني، غرق در ماتم و اندوه جانسوز امام حسين (ع) و ياران باوفايش بود.
از بامداد سه شنبه خيابانهاي منتهي به حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س) مملو از انبوه جمعيت عزادار بود که با دلي سوخته و چشماني اشکبار، نغمههاي غم و اندوه سر داده و در سوگ شهادت مظلومانه سرور آزادگان جهان، به سوگواري و عزاداري پرداختند.
از گوشه و کنار شهر، دستههاي عزاداري با پرچمهاي سياه و علمهاي سبز و کبود، راهي حرم مطهر شده و نواي سينهزني و زنجيرزني در هم آميخته و شور و شعوري وصفناپذير در فضاي شهر حاکم شده بود.
حضور دسته جات عزاداري از شهرهاي مختلف کشور در قم پررنگ و هر هيات با نوا و سبک خاص خود، مرثيهسرايي و عزاداري کرد و حزن و اندوه عزاداران را به اوج خود رساند.
در گوشه و کنار شهر همچنين عزاداران و دستههاي سينه زني با حمل پرچم فلسطين و تصاوير کودکان بيگناه غزه، جنايات وحشيانه يزيديان زمان را محکوم کردند.
چهرههاي غمزده و اشکآلوده عزاداران، حکايت از عمق اندوه و ارادت آنان به خاندان رسالت داشت. کودکان و پيران، زن و مرد، همگي در غم شهادت امام حسين (ع) و ياران باوفايش شريک بودند.
برخي سينهزني ميکردند و نالههاي جانسوز سر ميدادند، برخي ديگر زنجير بر سر و شانه ميزدند و با نوحههاي حزنانگيز، اشک ماتم ميريختن و برخي نيز در گوشه کنار معابر مشغول خدمت رساني به عزاداران بودند.
مداحان اهل بيت با مرثيهسرايي و ذکر مصائب کربلا، حزن و اندوه عزاداران را دوچندان کردهبودند و شور و شعور حسيني را به اوج خود رساندند.
در يکي از صحنههاي به ياد ماندني اين روز، دسته عزاداري از کودکان خردسال، با لباسهاي مشکي و پرچمهاي سبز و کبود، در حالي که اشک از چشمانشان جاري بود، در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س) به عزاداري پرداختند.
نوازش پرچم سبز توسط دستان کوچک و معصوم اين کودکان، صحنهاي دلخراش و در عين حال زيبايي را خلق کرده بود که اشک را در چشمان بسياري از حاضران جاري ميکرد.
عزاداري مردم قم در روز عاشورا، نشاندهنده زنده بودن نهضت عاشورا و پايبندي آنان به آرمانهاي والاي امام حسين (ع) و عاشوراي امسال روزي بود که مردم قم با حضور پرشور خود در عزاداريها، بار ديگر با امام حسين (ع) و ياران باوفايش بيعت کرده و عهد و پيمان خود را با راه و مرام آن امام همام تجديد نمودند.
آيينهاي قديمي عزاداري قميها در ماه محرم
بيشک قيام خونين عاشورا يکي از مهمترين اتفاقات تاريخ است که جاودانگي اين قيام بر جهاد و شهادت بنا گذاشته شده است که همواره انگيزه جهاد و شهادت را با آرمانهاي اصيل آن نشان ميدهد؛ ايثار و شهادت که از ابعاد قيام عاشورا است به عنوان اوج وارستگي نوين و نشانه بارز پيوستگي به خدا و مکتب تلقي شده و در قرآن از آن براي آزمودن مردان بزرگ خدا استفاده شده است.
کشته شدن در راه خدا يعني جهاد في سبيلالله در فرهنگ ما «شهادت» نام دارد و در اين نوع مرگ جاودانگي هميشگي وجود دارد؛ شهادت براي انسانهاي پاکباخته و از دنيا رستهاي که خدا جويند و عاشقانه ميپويند، راه ميانبري است آنها را زودتر و سريعتر از راههاي ديگر به هدفهاي والايي در مسير قرب الهي ميرساند.
اين فرهنگ شهادت بر گرفته از قيام عظيم امام حسين (ع) و ياران با وفاي او ميباشد که درس جوانمردي، ايثار و گذشت را به انسانها آموخت، از همين رو شيعيان در ايام محرم و صفر براي ارباب بيکفن خود و اهلبيت و ياران او به سوگواري و عزاداري ميپردازند.
حادثه عاشورا و مکتب عظيم امام حسين (ع) درسهاي بيشماري براي هر فردي دارد، مردم قم از ديرباز در برپايي مجالس اهلبيت به خصوص امام حسين (ع) و ياران باوفايش رسوم خاص خود را دارند که از مهمترين مراسمهاي آن تعويض پرچم گنبد کريمه اهلبيت (ع) حضرت معصومه (س) است.
عزاداري مردمان قم قديم /سنگابخانه با کارکردي شبيه به سقاخانه
از همين رو حسين صادقي، عضو بنياد قمپژوهي و مدرس گردشگري گفت: «سنگاب، کاسه بزرگ سنگي بوده که در معابر، بازار، خانه ها، اماکن عمومي و به ويژه بناهاي مذهبي، جهت رفع عطش مردم، کارکردي شبيه به سقاخانه داشته است و معروفترين و با سابقهترين سنگابخانههايي که در ايام محرم در قم برپا ميشد، سنگابخانه مرحوم ميرزا محمد فخيمي بوده است که در سال 1300 شمسي بنيان آن گذاشته شد و مدت سي سال دوام داشت، اين سنگابخانه را ابتدا در جنب حرم مطهر، مقابل ميدان آستانه و سپس در محاذي گذر خان برقرار ميکردند.»
عضو بنياد قمپژوهي ادامه داد: «سقاها به وسيله مشک از آب انبار سرداب و ديگر جاها، آب آشاميدني براي مردم عزادار و دستهها تهيه ميکردند و در ظرفهاي مخصوص که سنگاب نام داشت، ميريختند.»
او افزود: «سنگابخانهها، داراي تزئيناتي از قبيل چراغهاي الوان، کتيبه، عکس و شمايل بود و اغلب هيئتهاي عزادار، در مقابل اين سنگابخانه به عزاداري و شبيه خواني ميپرداختند.»
صادقي گفت: «اغلب هيئتهاي عزاداري در مقابل اين سنگابخانه به عزاداري و شبيهخواني ميپرداختند و پس از آنکه در سال 1329 شمسي ميرزا محمد فخيمي از اين محنت سرا به سراي جاويدان شتافت و در صحن مطهر حضرت معصومه (س) مدفون گشت. ديگر سنگابخانه عظمت گذشته خود را نداشت و کم کم از رونق افتاد.»
در شهر قم تکيهها و حسينيههاي قديمي بسياري وجود دارد از جمله، مدرسه حاج سيد صادق روحاني، تکيه شاه خراسان، تکيه آقا سيد حسن، تکيه چهل اختران، تکيه شاهزاده حمزه و چهارمردان و همچنين تکيه اشراقي، ميدان مير، قلعه عموحسين و آقا حسن گل از جمله تکيههاي قديمي شهر هستند که قدمتي بيش از 100ساله دارند.
تکيه يا تکيهگاه، بعد از مسجد، در حقيقت پايگاه معنوي مسلمانان، به ويژه شيعيان به حساب ميآيد و جايي است که مردم با تعزيه خواني و سوگواري بر سالار شهيدان و ياران باوفايش به او متوسل ميشدند. در گذشته تا پايان حکومت قاجاريه، محوطه تکايا، مانند امروز مفروش نبود و اکثر عزاداران، بر روي زمين خاکي مينشستند و فقط تعداد معدودي از زنان و مردان بودند که پارچة کوچکي جهت زيرانداز همراه خود ميآوردند.
باسابقهترين تکاياي قم
از همين رو ابوالحسن گرامي تاريخدان مطرح کشور با اشاره به مکانهاي عزاداري قديمي قم گفت: «اگر بخواهيم از تکاياي قديمي و با سابقة قم نام ببريم، ميتوان به تکية ميدان مير که سابقة آن به عهد اشعريها ميرسد، تکيه سنگ سياه که پس از روي کار آمدن سلسلة صفويه تأسيس شد، تکية ميرزاي قمي يا تکية پشتمسجد که در پشت مسجد جامع قم قرار داشت و از زمانهاي قديم در آن جا تعزيه خواني ميکردند، اشاره کرد.»
او افزود: «تکيه گذر جدا، تکيه شاه خراسان، تکية حاج سيدحسن با سابقه 250 سال، تکيه عشقعلي با سابقه 250سال، تکيه ملامحمود، تکيه يزديها در پشت بازار قم، تکيه باغ پنبه، تکيه پنجه علي با سابقه 150 سال، تکيه متولي باشي که در اوايل سلطنت مظفرالدين شاه قاجار توسط آقا سيدمحمد باقر، متولي باشي آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه(س) بنيان گذاشته شد و تقريباً تا پايان حکومت پهلوي دوم دوام داشت، از ديگر تکاياي معروف در قم بودند.»
اين استاد تاريخ ادامه داد: «تکاياي معروف و با سابقه ديگري نيز در قم به اقامه عزاي سيدالشهدا ميپرداختند که از جمله آنها ميتوان به تکيه خروس که در ضلع جنوبي گذر جدا واقع شده و در گذشته ميدان گاهي بوده که خروس بازان جهت برپايي مسابقه و داد و ستد در آن جا گرد هم ميآمدند، اشاره کرد.»
گرامي گفت: «در يکصد سال قبل، شاطر عباس نامي که سردسته خروس بازان و ناظر بر آن مسابقات بود، در اين محل زندگي ميکرد و در ايام سوگواري سالار شهيدان، در اين محل که هماکنون به تکيه خلوص تغيير نام داده است، مجلس عزاداري ترتيب ميداد.»
عزاداري در قم به ويژه در بخش مرکزي و بافت اصلي شهر از گذشته تاکنون سبک سنتي خود را حفظ کرده است و از چند روز مانده به ماه محرم مراسم سياهپوشان تکايا و حسينيهها شروع و گاهي در محلههايي چند تکيه و مسجد با هم مراسم را برگزار ميکنند.
روضههاي سنتي خاص در خانههاي قديمي قم
از ديگر شيوههاي عزاداري خاصي که در شهر قم هنوز هم پابرجا است وجود روضههاي سنتي در خانههاي قديمي در بافت تاريخي شهر قم است که هنوز در ميان مردم قم جايگاه ويژه‎اي دارد.
در شهر قم خانههاي قديمي وجود دارند که با وجود يکصد سال از عمر آنها هنوز هم روضههاي سنتي با مداحي قديمي درآن برگزار ميشود که در کل کشور با رونق بيشتري همراه است.
تعزيه و طبل زني در قم
تعزيهخواني در هيئت تجار در مسجد امام حسن (ع) براي نخستين بار در تاريخ قم با الگو گيري از زنجيرزني تهران باب شد.
برپايي مراسم آييني تعزيه خواني در روستاي کاسوا در بخش خلجستان قم از مهمترين هنرهاي اهالي اين روستا بوده و همهساله در مناسبتهاي مذهبي، به ويژه ايام محرم، به شکل باشکوهي برگزار ميشود.
طبل زني هم در سپيده دم روز عاشورا براي با خبر کردن مردم از وجود دستهجات عزاداري در شهر به کار ميرفت و چند نفر جلوي دستهها راه افتاده و عدهاي خاکستر و عدهاي گلاب به روي اعضاي دسته ميپاشيدند.
برپايي دسته «چهل اختران» قم با قدمتي 400ساله
از هيئت و دستههايي که در استان قم جايگاه و قدمت تاريخي بسياري دارد ميتوان دسته «چهل اختران» را نام برد، اين دسته قدمتي 400ساله دارد و هنوز هم بين مردم قم داراي جايگاه و احترام خاصي است.
اين هيئت در روز عاشورا از بارگاهي که به «چهل اختران» شهرت دارد و در خيابان آذر که از بافت تاريخي شهر قم به شمار ميرود و همچنين از مرقد مطهر پسر امام جواد عليهالسلام که به امامزاده موسي مبرقع معروف است حرکت خود را شروع و تا حرم کريمه اهلبيت (س) ادامه مييابد که يک شب قبل از محرم با چاوشيخواني به سمت حرم رفته و آغاز ماه محرم را اطلاع و به عمه سادات تسليت ميگويند.
در دسته چهل اختران قم نظم و ترتيب خاصي وجود دارد و در صف اول دسته سادات مستقر ميشوند و ساداتي از سراسر کشور با شالهاي سبز در اين مراسم حضور مييابند.
اين دسته عزاداري، بزرگترين دسته قديمي کشور به شمار ميرود، صف دوم هم متعلق به بيماراني است که براي گرفتن شفاي خود از سالار شهيدان در اين مراسم حضور يافته و عزاداري ميکنند.
از ديگر دستههاي قديمي در استان قم ميتوان دسته و يا هيئت چهارمردان را نام برد که قدمتي چند صدساله دارد و اين هيئت هنوز پابرجاست و بين مردم قم احترام خاصي دارد؛ اين مسجد در دوران ستمپهلوي در سال 1320 تنها تکيهاي بود که بدون ترس اقدام به عزاداري از شب نخست محرم تا روز عاشورا ميکرده و به سمت حرم هم دسته عزا داشتند و با خود سياه طاقنما و دير ميبستند.
در شهر قم به دليل وجود مليتهاي مختلفي از جمله کربلاييها و نجفيها و همچنين افغانستانيها، لرها و ترک زبانان آيينهاي مختلف عزاداري در اين شهر ديده ميشود. آيين مشعل گرداني، مشق شمشير نجفيها که قدمتي 50ساله در قم دارد، حجله گرداني قاسم و چل چراغهاي حسينيه کربلاييها به همراه مراسم طويريج و خيمه سوزي از ديگر مراسم و سبک عزاداري است.
آيين مشعل گرداني نجفيهاي مقيم قم
هر سال نجفيهاي مقيم قم در شب هشتم، نهم و دهم محرم دسته طبال و مشعل گرداني سنتي خود که يادآور آتش افتادن به خيمههاي امام حسين عليهالسلام است را از مسجد نجفيهاي بازار گذر خان حرکت داده و به سمت حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س) ميروند تا در اين آستانه مقدسه عرض تسليت اين ايام را به کريمه اهلبيت (ع) داشته باشند.
نذر شامي پزان
اين يکي از آيينها و مراسمهاي خاص در قم است که در بين دستهاي خاص هرساله انجام ميشود. مراسم آييني شامي پزان از سوي خانواده آسيدحسين و با حضور اجتماع دختران و زنان براي پخت نذري انجام ميشود.
آيين چاووشي خواني
از سنتهاي قديمي مردم قم در عزاداري چاووشي خواني است. اين آيين مذهبي و سنتي براي جاودانه ماندن حادثه عاشورا بوده و مردم را از آمدن ماه محرم با خبر ميکردند.
کارواني از شهرها و روستاها حرکت کرده و آمدن ماه حزن و محرم را با ذکر اشعار خاص به مردم خبر ميدادند.
چاووشي خواني هم مراسمي است که دستهها از محله قديمي چهل اختران به حالت نوحه خواني، حزنآلود به سمت حرم حضرت معصومه(س) حرکت ميکنند.
همه اين سنتها از قديم در استان بوده و هست و در اين روزهاي کرونايي هم پس و پيش انجام ميشود. البته همه سعي دارند تا اين آئينها با رعايت پروتکلهاي بهداشتي انجام شود تا هم عزاداري براي سيدالشهدا برگزار شود و هم پروتکلهاي بهداشتي براي حفظ سلامتي مردم رعايت شود.